Het aantal kinderen dat in Nederland wordt geboren, daalt. Daarvoor bestaan verschillende maatschappelijke verklaringen. In de media komen verschillende invalshoeken aan bod, zoals schaarse en dure woningen en veranderende opvattingen over ouderschap en persoonlijke vrijheid. Onderbelicht blijft wat uit CBS cijfers blijkt: de dalende geboortes zitten met name in de lagere inkomens. Dat geeft te denken.

Het is belangrijk te beseffen dat het aantal miskramen, abortussen en IVF in Westerse landen stijgt. Ook borstvoedingscijfers dalen. Deze factoren kunnen met elkaar verband houden. Een mogelijke rol van ondervoeding en/of voedingsschaarste voor een gezonde zwangerschap en een gezond kind krijgt te weinig aandacht.

Het dalende geboortecijfer is inmiddels een politiek issue geworden, nadat Pieter Omtzigt en demograaf Jan Latten het onderwerp agendeerden. De dalende trend van geboortecijfers werd eerder besproken op het Geboortezorgcongres 2025. De demografische discussie over vruchtbaarheid is complex en politiek. Wie uitsluitend kijkt naar woningen, geld en emancipatie of zelfs het gebruik van smartphones, verliest andere ontwikkelingen uit het het oog.

Dalende geboortes hebben met vele factoren te maken. In landen als Japan en Hongarije waar het geboortecijfer al veel langer een politiek issue is, wordt veel geïnvesteerd om het aantal geboortes te doen stijgen, bijvoorbeeld in gratis kinderopvang en belastingvoordeel voor de ouders. Tot op heden blijkt dit weinig effect te hebben op het geboortecijfer.

In Nederland wordt nu vooral de aandacht gevestigd op andere zaken dan het medisch aspect. Zeker gezien de factoren als stijgende miskramen, stijgende abortussen, meer IVF en dalende borstvoeding, mag het medische aspect niet ondergesneeuwd raken.

Een deel van de jonge vrouwen in Nederland bereikt de vruchtbare levensfase met gezondheidsproblemen die een zwangerschap moeilijker of risicovoller kunnen maken. Dit blijkt uit toenemende langdurig verzuimcijfers en de hoge instroom in de WIA van vrouwen van 20-40 jaar. Vooral mentale problemen zijn de laatste jaren onder jonge vrouwen gestegen. Arbodiensten verklaren die stijging door werkgerelateerd factoren. De vraag is of er niet meer aan de hand is. Een verbinding tussen de darm en het brein wordt steeds breder erkend. Daarnaast speelt de – volgens sommigen snel – teruglopende vruchtbaarheid van het zaad van mannen dat nodig is om het ei te bevruchten.

Gezondheid bepaalt niet de kinderwens, maar wel de kans op een gezond kind

Een goede gezondheid leidt niet vanzelf tot een kinderwens. Een vrouw die zich lichamelijk en psychisch goed voelt, besluit niet om die reden automatisch kinderen te krijgen. De keuze voor een kind blijft mede afhankelijk van relaties, levensplannen, werk, inkomen, huisvesting en persoonlijke voorkeuren.

Maar zodra er een kinderwens bestaat, wordt gezondheid wel degelijk belangrijk. Overgewicht en ondergewicht, langdurige stress, psychische klachten, chronische aandoeningen en tekorten aan bepaalde voedingsstoffen kunnen de menstruatiecyclus, de eisprong en de kans op zwangerschap beïnvloeden. Ze kunnen bovendien het risico op complicaties tijdens de zwangerschap verhogen. De gezondheidsstatus van jonge vrouwen met een kinderwens verdient wel degelijk aandacht omdat zij mede bepaalt of een gewenste zwangerschap tot stand komt en hoe die zwangerschap verloopt.

Zwangerschap vraagt om een nauwkeurige afstemming

Tijdens een zwangerschap verandert het afweersysteem van de moeder voortdurend. Het houdt ziekteverwekkers als virussen, gisten en bacteriën in toom, terwijl het tegelijkertijd de groei van de foetus mogelijk maakt en afstoting van het kindje voorkomt. Het immuunsysteem past zich per fase van de zwangerschap aan.

De keuze voor een kind blijft ook afhankelijk van relaties, levensplannen, werk, inkomen, huisvesting en persoonlijke voorkeuren

Ontstekingsprocessen spelen daarbij een normale en noodzakelijke rol. Ze spelen een rol bij de innesteling van het embryo en later bij het op gang komen van de bevalling. Als die processen uit balans raken, kunnen ze complicaties veroorzaken, zoals miskramen, vroeggeboorte of hoge bloeddruk.

De zwangerschap volgt een nauwkeurig georkestreerde immunologische klok. Het immuunsysteem staat voortdurend in verbinding met hormonen, stofwisseling, voeding, psychische belasting, infecties en bestaande aandoeningen.

80% van het immuunsysteem bevindt zich in de darm. De samenstelling van de darmbacteriën beïnvloedt de verwerking van voedingsstoffen en de activiteit van het afweersysteem. Omgekeerd kan bepaalde voeding bepaalde bacteriesoorten tot groei stimuleren. Het onderzoek naar deze verbanden ontwikkelt zich snel.

Voeding is een praktisch aangrijpingspunt

Voeding is een terrein waarop vóór de zwangerschap al zinvolle verbeteringen mogelijk zijn. Tijdens de zwangerschap neemt de behoefte aan verschillende voedingsstoffen toe. De ontwikkeling van de placenta, hersenen, botten, organen en het bloed van het kind vraagt onder meer om voldoende foliumzuur, ijzer, jodium, vitamine D, calcium en zink.

Een tekort aan één of meer van deze stoffen betekent niet automatisch dat een zwangerschap misgaat. Wel kunnen ernstige of langdurige tekorten de kans op een minder succesvolle zwangerschap en een minder gezond kind vergroten. Daarom is het verstandig om niet pas na een positieve zwangerschapstest naar voeding en gezondheid te kijken.

Het gaat niet alleen om te weinig calorieën of een zichtbaar laag lichaamsgewicht. Ook iemand met een normaal of hoog gewicht kan bepaalde voedingsstoffen tekortkomen. Eenzijdige voeding, ziekte, medicijngebruik, langdurige stress of problemen met de opname van voedingsstoffen kunnen daaraan bijdragen.

Tijdens de zwangerschap competeert het kindje met de moeder over de beschikbare voedingsstoffen. Of iemand voldoende voedingsstoffen binnen krijgt, is afhankelijk van de huidige voedingsgewoontes, historie, eerdere zwangerschappen en periodes van borstvoeding. Dit kan zelfs vanuit voorgaande generaties beïnvloed worden. Vrouwen uit de lagere inkomensgroepen kunnen eerder te maken krijgen met ondervoeding.

Hoewel Nederland een rijk land is, mag niet onderschat worden wat de invloed is van grote prijsstijgingen van gezonde voeding voor mensen met lage inkomens. Er wordt vaak geoordeeld over mensen in de lagere inkomensgroepen dat zij geen gezonde voeding kopen. Calorierijke voeding is echter twee maal goedkoper dan voeding boordevol goede voedingsstoffen. Met de voorgestane eiwittransitie wordt beoogd dat vlees nog duurder wordt en plantaardig voedsel gestimuleerd. Een hoofdzakelijk plantaardig voedingspatroon kan gezond zijn, maar voor zwangere vrouwen kan dierlijke voeding essentieel zijn omdat bijvoorbeeld zink uit dierlijke producten beter wordt opgenomen.

Bij voedingspatronen zoals veganisme en vegetarische voeding waarin bepaalde producten worden vermeden, kan extra aandacht voor tekorten of suppletie nodig zijn. Tekorten aanvullen met suppletie of specifieke voeding is voor de groep vrouwen in de lagere inkomens meestal niet haalbaar. Doorslaggevend voor welke voeding tijdens een zwangerschap gezond is voor moeder en kind is of iemand voldoende energie, eiwitten, vitaminen, mineralen en essentiële vetzuren binnen krijgt en deze goed kan opnemen.

De relevante vraag die voorafgaand aan een zwangerschap gesteld kan worden: krijgen jonge vrouwen in Nederland de voedingsstoffen en professionele ondersteuning die zij nodig hebben?

Ondersteuning van vrouwen vóór de zwangerschap is kostenbesparend

De reguliere geboortezorg begint meestal wanneer een vrouw al zwanger is. Vanuit het perspectief van preventie is dat te laat. De eerste weken van de zwangerschap zijn belangrijk voor de ontwikkeling van het embryo, terwijl een vrouw dan soms nog niet weet dat zij zwanger is.

Goede zorg rond een kinderwens zou daarom beter voor de zwangerschap kunnen beginnen. Een laagdrempelig gesprek vóór de zwangerschap kan aandacht besteden aan voeding, gewicht, medicijngebruik, chronische aandoeningen, psychische klachten, roken, alcohol en eerdere zwangerschapsproblemen. Waar nodig kunnen bloedonderzoek, en een op de persoon afgestemd voedingsadvies of begeleiding volgen.

Nederland kan meer investeren in de gezondheid van meisjes en jonge vrouwen

Het is belangrijk te benadrukken dat vrouwen niet persoonlijk verantwoordelijk zijn voor ieder probleem tijdens een zwangerschap.

Niet alle complicaties zijn te voorkomen en sommige complicaties of een miskraam kunnen voort komen uit zaken die vooraf nog niet bekend waren. Preventie met op de persoon afgestemde voeding en leefstijl kan complicaties verkleinen, maar biedt geen garanties. Ook blijft het belangrijk dat een kinderwens niet tot een medisch project verwordt.

Goede preconceptiezorg kan de sociale voorwaarden voor ouderschap niet vervangen. Wie geen woning kan vinden, onzeker werk heeft of de zorg voor kinderen nauwelijks kan combineren met een loopbaan, wordt niet door voedingsadvies over de streep getrokken.

Investeer in de gezondheid van meisjes en jonge vrouwen

Het verbeteren van de gezondheid van jonge vrouwen zal het Nederlandse geboortecijfer niet zonder meer laten stijgen. Daarvoor zijn de oorzaken van de daling te divers. Ook maatschappelijke omstandigheden bepalen of mensen kinderen willen en wanneer zij daaraan beginnen.

Voor vrouwen die wel een kind wensen, kan een betere lichamelijke en psychische gezondheid de kans op een zwangerschap vergroten, complicaties helpen beperken en bijdragen aan een duidelijk gezondere start voor het kind, een vitalere postnatale periode met een grotere kans dat borstvoeding zonder problemen gegeven kan worden. Ook zal het de kans dat de jonge vrouw na haar zwangerschap weer aan het arbeidsproces kan deelnemen, vergroten.

Gezondere vrouwen zullen niet noodzakelijk méér kinderen willen. Zij zullen een bestaande kinderwens waarschijnlijk wel met meer vertrouwen en onder gunstiger omstandigheden tegemoet kunnen zien. En als ze dan zwanger worden, vergroot een goede gezondheid de kans op een voorspoediger zwangerschap en een gezonde start voor hun kind.

Om die reden verdienen ook vrouwen met lagere inkomens een voorspoedige zwangerschap. Dat vraagt als voorwaarde betaalbare voeding en keuzevrijheid in het soort voeding. Niet alleen voor hen zelf, ook voor gezonde toekomstige generaties.

In Nederland wordt door NGO’s veel geld ingezameld om ondervoeding tijdens de zwangerschap in ontwikkelingslanden te voorkomen. Maar dat dit bij Nederlandse jonge vrouwen ook kan spelen, wordt onvoldoende erkend. Het wordt steeds belangrijker dat we ook de buurvrouw die zwanger is en niet in staat is de voeding te kopen die nodig is voor een gezonde zwangerschap en een gezond kind gaan ondersteunen.