We leven langer, maar onderwijl namen onze jaren in goede gezondheid af. Grote voedselproducenten claimen dat innovatieve Functional Foods, afkomstig van grote voedselproducenten, onze gezondheid positief kunnen beïnvloeden. Dr.ir. Carla Peeters van COBALA Good Care Feels Better pleit voor een andere weg. Volgens haar heeft beschikbare en betaalbare verse voeding voor iedereen de hoogste prioriteit in het risicomanagement van de publieke gezondheid.

Duizenden jaren geleden wist men al dat de mate waarin iemand gezond is voortkomt uit een samenspel van voeding en leefstijl, sociale context, spiritualiteit, omgeving en gedrag. Alle traditionele geneeswijzen baseren zich op de onlosmakelijke verbinding tussen deze factoren. Klachten werden behandeld door een (spirituele) geneesheer, die vaak ook zelf gewassen teelde. De behandeling bestond uit op de persoon afgestemde voeding en leefstijladviezen, aangevuld met kruiden, oliën, meditatie, gebed en massage, waarna klachten vaak verdwenen. We werden minder oud maar leefden meer jaren in goede gezondheid, terwijl velen fysiek zwaar werk deden. Ook vrouwen hadden fysiek zwaar werk. Tijdens veelal kort op elkaar volgende zwangerschappen en in periodes van borstvoeding ging het fysieke werk gewoon door.

We leven langer, maar een steeds groter deel van de bevolking brengt meer jaren door in slechte gezondheid

Industrialisering veranderde de leefomstandigheden. Mensen aten minder verse voeding, bewogen minder en werden meer blootgesteld aan schadelijke stoffen. Tegelijk nam de medicalisering toe, met een geprotocolleerde ‘one size fits all’ benadering op basis van gepatenteerde stoffen, bestaande uit synthetische of geïsoleerde stoffen uit kruiden of weefsels. We leven langer, maar een steeds groter deel van de bevolking brengt meer jaren door in slechte gezondheid. In Nederland leven vrouwen 7,8 jaren in minder goede gezondheid dan het gemiddelde van Europa.

In de hedendaagse reguliere geneeskunde worden klachten die langer dan 6 weken tot 3 maanden aanhouden als chronisch beschouwd en vaak als moeilijk of niet omkeerbaar verondersteld. De patiënt krijgt geneesmiddelen om het symptoom te bestrijden. De voorgeschreven medicatie blijft daarom meestal voor langere tijd nodig. Naarmate men ouder wordt, neemt de kans op chronische ziekten toe. Oudere mensen gebruiken daardoor vaak meerdere medicijnen tegelijkertijd. We noemen dit polyfarmacie. Polyfarmacie komt soms ook voor bij psychiatrische behandelingen op jonge leeftijd. Het risico op complicaties ten gevolge van bijwerkingen neemt bij polyfarmacie toe. Minderen en stoppen met medicatie krijgt vanuit de reguliere geneeskunde hierdoor steeds meer belangstelling.

De uitdaging voor een gezonder Europa is de oorzaak van het ontstaan van chronische klachten weg te nemen.

Stijging chronische ziekten

In westerse landen neemt het aantal chronische ziekten onder werkenden toe. Vooral hart – en vaatziekten en metabole aandoeningen spelen een grote rol. Sinds de pandemie nemen ook mentale problemen bij jongeren opvallend snel toe. Tienduizenden jongeren zijn niet in staat aan onderwijs of het arbeidsproces deel te nemen. Tot op heden is er helaas nog geen omkering van een stijgende trend. Dat vraagt om een andere benadering vanuit de publieke gezondheidzorg.

Inmiddels erkennen meer medici dat diabetes type 2 en ook andere chronische ziekten omkeerbaar kunnen zijn mits in een vroegtijdig stadium de juiste ondersteuning wordt geboden. Ook consumenten zoeken naast de reguliere geneeskunde naar preventieve en aanvullende mogelijkheden. Daarmee willen zij hun kwaliteit van leven behouden en/of verbeteren om actief te kunnen blijven in werk en sociale activiteiten. Voeding en leefstijl krijgen daardoor groeiende belangstelling vanuit de reguliere geneeskunde en de voedingsindustrie. Inmiddels blijkt uit Gronings onderzoek dat een simpele en goedkope stof uit vingerhoedskruid enorm effectief is tegen hartfalen. Vitamine D versterkt het immuunsysteem en kan infecties voorkomen. Een appel per dag kan gunstig zijn voor de darmflora en het blijkt dat granaatappel therapeutische effecten kan hebben op menstruatiegerelateerde klachten.

Studies naar bevolkingsgroepen waar mensen gezond oud worden zoals de Blue Zones, Japan en de Amish krijgen daardoor ook binnen de reguliere geneeskunde steeds meer belangstelling. Vanuit stromingen als ‘Integrative Medicine’ en ‘Functional Medicine’ wordt al decennia op basis van epigenetica behandeld. Epigenetica is gebaseerd op het uitgangspunt dat ongeveer 80% van onze gezondheid wordt beïnvloed door voeding en leefstijl, fysieke en sociale omgeving en gedrag en in veel mindere mate door genetische informatie. Dit is in feite vergelijkbaar met de uitgangspunten van de traditionele geneeskunde.

Tal van onderzoeken naar de Nederlandse hongerwinter hebben inmiddels aangetoond dat het consumeren van te weinig nutritionele voeding ten tijde van de zwangerschap en borstvoeding de gezondheid van volgende generaties kan beïnvloeden. De geneeskunde keert terug naar de Eed van Hippocrates ‘Let Food Be Thy Medicine and Medicine Be Thy Food’ met als uitgangspunt dat voeding een belangrijke rol speelt bij het behouden van een goede gezondheid. Daaraan heeft iedere arts zich gecommitteerd. Het vanaf 1995 door de voedingsindustrie in samenwerking met wetenschap ontwikkelde concept Functional Food* maakt gebruik van de zienswijze van de epigenetica.

Dit is een kans voor de voedingsindustrie omdat consumenten steeds bewuster met voeding bezig zijn, een betere kwaliteit van voeding en een langer gezond leven wensen

Functional Food

Onder leiding van het International Life Sciences Institute (ILSI) werd door de European Concerted Action on Functional Food Science (EUFOSE) een multidisciplinair netwerk opgezet. Dit Europese netwerk van industrie en wetenschappers werkt gezamenlijk aan het innovatieve Functional Food concept. Dit heeft tot doel om bij te dragen aan een verbeterde status van gezondheid en welzijn en/of het verlagen van het risico op ziekten van de Europese consument. Dit is een kans voor de voedingsindustrie omdat consumenten steeds bewuster met voeding bezig zijn, een betere kwaliteit van voeding en een langer gezond leven wensen. Bewuste consumenten keren zich steeds vaker tegen ‘processed food’ met een optimale combinatie van zout, suiker en vet verhouding waardoor de hoeveelheid vet in het lichaam kan toenemen en zo verslavend gedrag tot gevolg kan hebben.

Met het concept Functional Food wil de voedingsindustrie het vertrouwen van de consument herwinnen. Functional Food blijft herkenbaar als voeding en streeft naar aantoonbare effecten bij hoeveelheden die normaal binnen een voedingspatroon voorkomen. Het zijn geen pillen of capsules. Functional Foods moeten veilig en smakelijk zijn en een aantoonbare functie hebben, die is onderbouwd met wetenschappelijk onderzoek naar gezondheidseffecten.

De gezondheidsclaims kunnen onderscheid maken in onder andere hart-en vaatziekten, darmgezondheid, duurzame energie, versterken van het immuunsysteem en emotionele balans en concentratie. De claims zijn te categoriseren in markers die aantonen dat er verbetering is in het functioneren van organen en claims die een afname van ziekten aantonen. De op basis van klinische trials geformuleerde claims zijn alleen toegestaan na een rigoureuze evaluatie door de European Food and Safety Authority (EFSA).

De toelating van claims voor Functional Food-producten is zeer competitief. Slechts een beperkt aantal Functional Food producten is tot op heden positief beoordeeld, namelijk 265 Functional Food producten met een gezondheidsclaim en 30 voedingsclaims. Na toelating kunnen consumenten via communicatie over het betreffende Functional Food product op de hoogte worden gebracht van wetenschappelijk aantoonbare gezondheidseffecten.

Wanneer boeren, telers en vissers gezondheidseffecten van eieren, rauwe melk, appels, vette vis en venkel willen communiceren, worden ook zij genoodzaakt de gezondheidseffecten wetenschappelijk te onderbouwen en ter beoordeling voor te leggen aan de EFSA.

Nutritionele ‘Conventional Food’ = Fysiologische ‘Functional Food’

Conventional Food wordt door de Functional Food beweging beschouwd als voeding die direct afkomstig is van de boer, teler en visser en nodig is om individuen van nutriënten voor het energiemetabolisme (Nutritional Food) te voorzien. Door hun smaak dragen ze bij aan het welzijn van personen (sensorische of hedonistische functie).

Terwijl van Functional Food, dat eveneens onderdeel is van het normale voedingspatroon, wordt gezegd dat het gezondheidseffecten levert die verder reiken dan de traditionele nutritionele effecten en de fysiologie beïnvloeden. Ook gewone verse voeding beïnvloedt na consumptie het metabolisme en daarmee moleculaire en biochemische processen in het lichaam. Conventional Food voldoet daardoor ook aan een ‘Functional Food’.

De wens voor wetenschappelijk onderbouwde gezondheidsclaims op groenten en fruit leeft al langer bij de groente- en fruitsector. Op het symposium ‘De waarden van groenten en fruit’ werden in 2022 de eerste resultaten gepresenteerd van een onderzoek van het in 2020 opgerichte Food Claim Centre van de Universiteit van Maastricht.

Zij ontwikkelden een methode om in een aantal uren na het consumeren van groenten- en fruitproducten fysiologische verschillen te meten die gerelateerd kunnen worden aan ontstekingen bij gezonde vrijwilligers. Het is echter nog niet bekend of een fytonutriënt of alle stoffen in het product in combinatie tot verbetering leiden. Dat vraagt nog om meer onderzoek.

Dat het mogelijk is binnen enkele uren na het eten van groenten of fruit fysiologische veranderingen te kunnen meten in relatie tot ontstekingswaarden is fantastisch. Het is wel belangrijk om in deze context te memoreren dat er voor veel groenten- en fruitproducten honderden peer-reviewed wetenschappelijke publicaties zijn met gebleken aantoonbare verbetering in klachten dan wel vermindering van ziekten.

De reden dat de teler die appels aan huis verkoopt er niet bij mag vertellen dat het eten van één appel per dag een positief effect kan hebben op darmgezondheid (o.a. door vezels, pre- en probiotica, polyfenolen, vitaminen en mineralen) en kan beschermen tegen hart- en vaatziekten, is moeilijk te begrijpen.

De consumentenparadox

Na jaren van veelvuldige claims is de consument op zoek naar functionaliteit zonder jargon in handige formats met oplosbare poeders, repen en kant-en-klaredranken om onderweg de darmgezondheid, stemming en hersenen te verbeteren. De bewuste consument wenst transparantie boven complexiteit vanuit een holistisch wellnessperspectief ontwikkeld, minimaal ‘processed’ zonder kunstmatig toegevoegde stoffen, non GMO, biologisch en duurzaam verpakt. Het vinden van de exacte dosis voor het juiste effect is nu de grootste uitdaging voor de Functional Food fabrikanten. Geen eenvoudige opgave, omdat de optimale dosis persoonsafhankelijk kan zijn.

Terwijl de consument enerzijds behoefte heeft aan op de persoon afgestemde voeding, zoeken ze in de supermarkt naar complete ‘one size fits all’ maaltijdoplossingen die tijd besparen en zekerheid bieden. Ze zijn vóór duurzaam maar willen niet meer betalen voor biologische voeding. Dat is een reden waarom steeds meer biologische boeren en telers terugkeren naar de conventionele teelt. Men verwacht echter dat de markt voor Functional Foods van $67,8 miljoen in 2026 zal stijgen met 6,37% naar $111,1 miljoen in 2034. De aanwezigheid van grote voedselproducenten en innovatief onderzoek maken dat Nederland een voortrekkersrol wil spelen in het stimuleren van Functional Food voor een gezonder Europa.

Nederland gezond zal niet bereikt kunnen worden via Functional Foods. Simpelweg omdat juist mensen, die het minste jaren leven in goede gezondheid, de mensen met de laagste inkomens zijn

Een gezonder Nederland en Europa

De uitdaging voor een gezonder Europa, waar 35,2% van de bevolking lijdt aan een of meerdere chronische ziekten, is groot. Nederland gezond, niemand uitgezonderd, zal niet bereikt kunnen worden via Functional Foods, platforms en ‘devices’. Simpelweg omdat juist mensen, die de minste jaren leven in goede gezondheid, de mensen met de laagste inkomens zijn. Zij hebben nu al moeite om voldoende verse voeding te kunnen betalen. Dit terwijl de voorspellingen zijn dat de voedselprijzen deze winter nog verder gaan stijgen. Functional Food-producten zijn voor hen nog minder bereikbaar.

Functional Foods kunnen voor bepaalde groepen mensen van betekenis zijn wanneer zij de mogelijkheid hebben om deze naast voldoende verse voeding aan te schaffen, bijvoorbeeld voor sporters, als extra voor en na een operatie, ten tijde van examens, enzovoorts. Het omkeren van chronische ziekten is echter een precair proces dat om persoonlijke begeleiding door een arts of voedingsexpert vraagt.

Voor een gezonder Europa zou het veel effectiever zijn om de boer, teler en visser de mogelijkheid te bieden consumenten te informeren over wetenschappelijk onderbouwde gezondheidseffecten van hun producten.

Gelukkig is in 2025 de consumptie van groenten en fruit, na een daling in de twee voorafgaande jaren, weer met 2% gestegen. Dat geeft hoop. Er ligt in Nederland een potentiële gezondheidswinst van minimaal 60% op de gezondheid wanneer iedere burger minimaal 450 gram groenten en fruit per dag en voldoende dierlijke eiwitten consumeert.

*De door de EUFOSE omschreven definitie van Functional Food: Een Functional Food kan een natuurlijke voeding zijn, voeding waaraan een component is toegevoegd of voeding waaraan door een technologische of biotechnologische methode een component is onttrokken. Het kan ook voeding zijn waarvan componenten gemodificeerd zijn om de biologische beschikbaarheid te vergroten of een combinatie van deze opties. Een Functional Food kan voor een hele populatie geschikt zijn of voor bepaalde groepen.